Modüler genleşme derzi üreticiden hazır gelir. İlk bakışta yapılacak iş basit görünüyor: Eski derzi çıkarır, yenisini vinçle yerine indirirsiniz. Peki köprü bu sırada trafiğe açık kalacaksa?
O zaman yalnızca derzi nasıl kaldıracağınıza bakmanız yetmez. Çalışabileceğiniz alan, kapatılmasına izin verilen şeritlerle sınırlıdır. Üstelik bazı işlerde eski derzle birlikte derz kirişlerini, tabliye sacını ve nervürleri de değiştirmek gerekir. Yeni derzin konumlandırılması, kaynaklanması ve bulonlarının sıkılması da belirli bir sırayla yapılmalıdır.
15 Temmuz Şehitler Köprüsü'nde (Boğaziçi Köprüsü) ve 1915 Çanakkale Köprüsü'nde genleşme derzi değişimlerini bu koşullarda yaptık. İki projede de derzler üreticiden hazır geldi. Bizim sorumluluğumuz ise montajın nasıl yapılacağını planlamak ve sahada uygulamaktı.
İş derzle bitmez
Boğaziçi Köprüsü'nün iki ucundaki eski genleşme derzleri yeni modüler derzlerle değiştirildi. Ancak iş yalnızca derzlerle sınırlı değildi. Derz bölgelerindeki kutu kiriş uç diyaframları, tabliye sacları ve boyuna nervürler de değişti. Tabliye ve viyadüklerde yaklaşık 215 ton güçlendirme çeliği kullanıldı.
1915 Çanakkale Köprüsü'nde ise kapsam farklıydı. Dört modüler derz üreticiden hazır geldi. Bizim işimiz stok sahasında yüklemeyle başladı; derzlerin taşınması, kaldırılması, konumlandırılması, birleştirilmesi ve kaynak bölgelerinin korozyona karşı korunmasıyla tamamlandı.
Aynı iş tanımı altında iki farklı uygulama kapsamı var. Birinde derzle birlikte çevresindeki çelik yapı da değişiyor. Diğerinde hazır gelen derzler mevcut köprüye monte ediliyor.
Bu nedenle bir derz değişimini değerlendirirken önce derzin kendisine değil, derz bölgesinde hangi parçaların değişeceğine bakmak gerekiyor.
Her iki köprüde derzleri üreticisi tedarik etti, montajlarını biz yaptık. İşin kapsamına göre derz tedarikini ve montajını birlikte de üstlenebiliriz. Fatih Sultan Mehmet Köprüsü'nde ise genleşme derzlerinin bakımını yaptık.
Etaplamayı şerit kapaması belirler
Boğaziçi Köprüsü'nde altı trafik şeridi vardı. Her çalışma etabında bunların yalnızca ikisi kapatıldı. Derz değişimi dört etapta tamamlandı.
İş programında 80 gün öngörülmüştü. Çalışmayı 75 günde bitirdik.
Burada montaj yöntemini belirleyen temel kısıtlardan biri çalışma alanının genişliğiydi. Derz, tabliye paneli ve diyafram değişimleri, her defasında iki şeritlik alanın içinde yapılacaktı. Üstelik diğer şeritlerde trafik devam ediyordu.
Şerit kapamalarını ve trafik düzenini ana yüklenici organize etti. Biz de çalışmalarımızı bu kapamaların içinde yürüttük.
Her etapta aynı uygulama sırasını izledik. Önce mevcut derzin kaynaklarını karbon arkla oyduk. Ardından eski derzi ve derz kirişlerini mobil vinçle kaldırdık. Tabliye sacını ve nervürleri plazmayla kestik.
Yeni tabliye parçasını yerine yerleştirip bulonladık ve kaynakladık. Genleşme derzini ise bu işlemlerden sonra monte ettik.
Burada dört etabın yalnızca iş programındaki bir bölünme olmadığını görmek gerekiyor. Her etapta söküm, kaldırma, yeni çeliğin montajı ve derzin yerleştirilmesi aynı sınırlı çalışma alanında yapıldı.
Derz, montaj gününün sıcaklığına göre ayarlanır
1915 Çanakkale Köprüsü'ndeki dört modüler derzin her biri 55 ton ağırlığında ve 16,19 metre uzunluğundaydı.
Derzin uç plakası, çelik tabliyedeki bir diyaframdan 1.485 mm uzaklıktaki yerine oturacaktı. Derz açıklığının ise montaj anındaki sıcaklığa göre ayarlanması gerekiyordu.
Burada iki ayrı kontrol var; biri derzin köprü üzerindeki geometrik konumu, diğeri sıcaklığa bağlı açıklığı.
Derzi doğru konuma indirmek tek başına yeterli değil. Açıklığının da montaj koşullarına göre ön ayarlanması gerekiyor.
Projede 350 tonluk mobil vinç bize sağlandı. Kaldırma planını biz hazırladık ve derzleri yerine indirdik. Ardından hidrolik krikolarla konumlandırıp her birinin açıklığını o günün sıcaklığına göre ön ayarladık.
Konum ve kot ölçümlerini ise üçüncü taraf bir harita firmasına yaptırdık.
Bu uygulamada kaldırma planı, konumlandırma ve sıcaklık ayarı birbirinden ayrı düşünülemez. Vinç derzi yerine getiriyor; krikolarla yapılan ayarlar ve ölçümler ise derzin istenen konuma ve açıklığa ulaşmasını sağlıyor.
Kaynak sırasını köprü tasarımcısı belirler
Çanakkale'de kaynakların çoğunu 35–50 mm kalınlığındaki S460M levhalarda yaptık.
Burada mesele yalnızca birleşimleri kaynaklamak değildi. Kaynak işleminin köprü kesitlerine kalıntı gerilme aktarmaması da isteniyordu.
Bu nedenle kaynak sırasını kendi tercihimize göre belirlemedik. Köprü tasarımcısının teknik sorguya verdiği yanıtta tanımlanan sırayı uyguladık. İşlem uç plakasıyla başladı ve bulon sıkmayla tamamlandı.
Bir başka kısıt da çalışma alanıydı. Berkitme kaynakları, kapak plakasının altındaki kapalı alanda kalıyordu. Bu alana menhollerden ve 150 mm'lik erişim açıklığından ulaşabildik.
Çalışma alanını fanlarla havalandırdık. Kaynakları kendi kaynak prosedürü şartnamelerimizle (WPS), 136 ve 136+121 proseslerini kullanarak yaptık.
Boğaziçi Köprüsü'nde ise kaynaklar AASHTO/AWS D1.5 köprü kaynak koduna tabiydi.
Bu projede farklı bir mühendislik kararı da vardı. Tasarımda Amerikan W profilleri kullanılmıştı. Bunların yerine eşdeğer Avrupa profilleri önerdik. Profillerin taşıma kapasitelerini karşılaştırarak eşdeğerliği gösterdik ve hazırladığımız karşılaştırma onaylandı.
Her iki projede de kaynak ve birleşim detayları, yalnızca sahada yapılabilecek işlemlere göre değil, köprünün tasarım gereklerine göre yürütüldü.
Montajın bitmesi, işin teslim edildiği anlamına gelmez
Çanakkale'de dört derzin montajını tamamladıktan sonra her biri için ayrı kayıtlar düzenledik.
Bunlar arasında fit-up raporları, kaynak kayıtları (weld log), tahribatsız muayene (NDT) raporları ve bulon sıkma raporları vardı. Ayrıca dört derzin tamamını kapsayan iki boya kontrol raporu hazırlandı.
Muayene ve kontrolleri hazırladığımız muayene ve test planındaki (ITP) kontrol noktalarına göre yürüttük. NDT işlemlerini üçüncü taraf muayene firmalarına yaptırdık. Dört derzin muayene talepleri kapatıldı.
Boğaziçi Köprüsü'nde ise işi uygulama sonrası durumu gösteren as-built çizimlerle teslim ettik.
İşverenle birlikte sahada yapılan incelemelerin ardından Mayıs 2018'de kesin kabul tutanağı imzalandı. Tutanakta kabule engel bir durum bulunmadığı kaydedildi.
Bu kayıtlar yalnızca dosyayı tamamlamak için değil, yapılan işin hangi kontrollerden geçtiğini göstermek için de gerekli.
Derzin yerine oturması ve kaynakların tamamlanması montajın bittiğini gösterir. Ancak teslim için birleşimlerin, ölçümlerin ve ilgili muayenelerin de kayıt altına alınması gerekir.
Kim neyi yapar?
Genleşme derzi değişiminde birden fazla tarafın sorumluluğu bulunuyor. Bu nedenle işe başlamadan önce derz üreticisinin, köprü tasarımcısının, ana yüklenicinin ve montaj ekibinin kapsamlarını ayırmak gerekiyor.
Boğaziçi ve Çanakkale köprülerinde yapım metodlarını biz geliştirdik. Çanakkale'de kaldırma planını ve ITP'yi de hazırladık.
Üstlendiğimiz kapsama göre imalat, montaj ve as-built çizimlerini hazırlarız. Geçici erişim sistemleriyle kaldırma ekipmanlarının tasarımını da her işimizde kendi mühendislik kapsamımızda yaparız.
Tasarım-yapım sorumluluğunu aldığımız işlerde derz bölgesindeki tabliye detaylarının ve güçlendirme çeliğinin tasarımını da kendi mühendislerimiz yapabilir. Fatih Sultan Mehmet Köprüsü'nün bakım platformu buna bir örnek. Platformu biz tasarladık, statik hesabını ise alt yükleniciye yaptırdık.
Montajı kendi ekiplerimizle, ihtiyaç duyulan işlerde ise yönettiğimiz alt yüklenicilerle yürütürüz. Sorumluluğumuzdaki güçlendirme çelikleri EN 1090 sertifikalı ortak atölyelerde imal edilir. Harita ölçümlerini ve NDT kontrollerini üçüncü taraf uzman firmalara yaptırırız.
Ancak üstlenmediğimiz işler de var.
Modüler genleşme derzinin kendisini tasarlamıyor ve imal etmiyoruz. Bu, derz üreticisinin uzmanlık alanı.
Boğaziçi ve Çanakkale projelerinde kalıcı yapının tasarımı ve kaynak sırasının belirlenmesi köprü tasarımcısının sorumluluğundaydı. Biz uygulamayı bu tasarım ve teknik talimatlara göre yaptık.
Trafik yönetimi ve şerit kapamaları da söz konusu projelerde ana yüklenicinin kapsamındaydı.
Bu ayrım önemli. Çünkü bir köprüde derz montajını üstlenmek, köprünün kalıcı yapısının tasarımını veya trafik yönetimini de üstlenmek anlamına gelmiyor.
Derz değişimini planlarken nereden başlamalı?
Ben böyle bir işin kapsamını değerlendirirken önce üç konuya bakarım:
Derzle birlikte hangi çelik elemanlar değişecek? Yalnızca hazır derz mi monte edilecek, yoksa tabliye sacı, nervürler ve diyaframlar da işin içinde mi?
Çalışma alanı ne kadar? Köprü tamamen kapatılabiliyor mu, yoksa çalışma belirli şeritlerle mi sınırlı?
Montaj ve kabul koşulları neler? Derzin sıcaklığa bağlı ayarı, kaynak sırası, ölçüm ve muayene gereklilikleri nasıl tanımlanmış?
Bu üç sorunun yanıtı değiştiğinde uygulanacak yöntem de değişebilir.
Derz çizimlerini, derz bölgesindeki tabliye detaylarını ve kapatabileceğiniz şeritleri paylaşın. Köprünün çalışma boyunca trafiğe açık kalıp kalmayacağını da belirtin.
Bu bilgiler üzerinden söküm ve montaj etaplarını, kaldırma yöntemini ve kaynak uygulamasını birlikte değerlendirebiliriz. Derz tedariki ve tasarım sorumluluğunun kapsamda olup olmayacağını da işe başlamadan netleştiririz.
